1.2 Aktywnosc gospodarcza, Biała Podlaska

Gospodarka miast podlaskich charakteryzowala sie od czasów pierwszego osadnictwa ludnosci zydowskiej duzym udzialem rolnictwa i hodowli. Zadne z bialskich miast po dzis dzien nie wyroslo na duzy osrodek gospodarczy, wyspecjalizowany w okreslonej produkcji lub handlu.

Pierwsze wzmianki historyczne potwierdzaja, ze Zydzi podlascy jak i wiekszosc Zydów zamieszkujacych Korone zajmowali sie kupiectwem. Wraz ze wzrostem ludnosci zydowskiej na terytorium obecnego województwa bialskopodlaskiego, który przypada na XVI wiek pojawiaja sie takie nazwiska kupców zydowskich jak: Moszko Abramowicz, Cadek Jehudycz i Cechma Szachnowicz, utrzymujacy kontakty handlowe z Brzesciem Litewskim, Chelmem i Lublinem.[1]

Od polowy XVI wieku kupcy zydowscy z Tykocina i od polowy XVIII wieku kupcy zydowscy z Bialegostoku wyspecjalizowali sie w prowadzeniu handlu zagranicznego i wewnetrznego, dalekosieznego i lokalnego. Oprócz handlu ludnosc zydowska Podlasia zajmowala sie rzemioslem, karczmarstwem, dzierzawami i operacjami kredytowo-pienieznymi.[2] Pierwszych zydowskich dzierzawców na Podlasiu dzierzawiacych m.in. komore celna w Bielsku i Drohiczynie, mozna porównac do ówczesnych arendarzy na Rusi Czerwonej. Byli to bogaci Zydzi, którzy podlegali królowi i wyznaczonym przez niego urzednikom, mogli zas wydawac polecenia sluzbie chrzescijanskiej i zydowskiej.[3]

Innym aspektem charakterystycznym dla Podlasia dotyczacym zarobkowania ludnosci zydowskiej byl ogromny odsetek Zydów zaangazowanych przy wyrobie i wyszynku napojów alkoholowych. Stanowilo to zgodnie z danymi opartymi na spisach ludnosci zydowskiej 55 % zatrudnienia ówczesnych Zydów. Liczba ta w porównaniu z drobna grupa rzemieslników wiejskich, i pojedynczych Zydów mieszkajacych na wsi, obejmowala przede wszystkim arendarzy karczem i browarów wraz z ich domownikami i zydowska czeladzia. Istniala tez na Podlasiu rozwinieta juz od XVI wieku siec karczem miejskich, które pózniej niemal w pelni dzierzawione byly przez Zydów. Prawo do wyrobu, wyszynku i sprzedazy napojów alkoholowych zawarte zostalo w przywileju Jana III dla losickich Zydów z 1690 r. [4]

Rzut oka na strukture zawodowa Zydów mieszkajacych w Bialej Podlaskiej potwierdza, ze nie róznila sie od innych tego typu miejscowosci. Utrzymywali sie oni jak juz wspominalam szczególnie z handlu - 284 sklepy w Bialej Podlaskiej byly w posiadaniu Zydów, ponadto z posrednictwa, rzemiosla, a takze dosc chetnie udzielali kredytów. W okresie rozbiorów jak i w okresie dwudziestolecia miedzywojennego wiekszosc mieszkanców regionu bialskopodlaskiego nie nalezala do ludzi zamoznych i bogatych. Wsród parotysiecznej grupy zydowskiej zaledwie kilkadziesiat osób mozna bylo uznac za bogaczy m.in. kupca Rubina, którego imieniem mieszkancy Bialej Podlaskiej po dzis dzien nazywaja olbrzymie podwórze rozciagajace sie od Placu Wolnosci po ulice Narutowicza, Hoffera - wlasciciela skladu aptecznego na ulicy Brzeskiej, wielkiego kamienicznika Pizyca, kupców Ordanskiego i Finhelsztejna oraz Lustigmana i Goldsztejna - wlascicieli fabryki wedlin rytualnych na Placu Wolnosci 19.[5]

Spadek aktywnosci gospodarczej ludnosci zydowskiej nalezy tlumaczyc sytuacja spoleczno-prawna po powstaniu Królestwa Polskiego w 1815 r. Podstawowe akty prawne wydane u progu istnienia Królestwa pozbawily Zydów praw obywatelskich. Na poczatku 1817 r. Rada Administracyjna przedluzyla czas dzialania wszelkich ustaw i dekretów ograniczajacych prawa spolecznosci zydowskiej w Królestwie Polskim. Decyzje te car zatwierdzil ukazem z 17 czerwca 1817 r. i mialy one obowiazywac az do tzw. „nowego urzadzenia Zydów”.[6]

W latach nastepnych wydano szereg zarzadzen, które krepowaly dzialalnosc gospodarcza Zydów i ograniczaly ich swobody osobiste. Zobowiazano komisje wojewódzkie m.in. do rygorystycznego stosowania zakazu kupowania nieruchomosci przez Zydów, wprowadzono tzw. rewiry zydowskie w wielu miastach Królestwa Polskiego, nie wolno im bylo zamieszkac w trzymilowym pasie w poblizu granicy austriackiej i pruskiej, wszelkie podania bogatszych zydowskich mieszkanców miast do wladz o przyznanie praw obywatelskich zalatwiane byly odmownie.[7] Sytuacja taka trwala az do lat szescdziesiatych XIX wieku, kiedy to istotne zmiany w zakresie rozwoju przemyslu przyczynily sie do uruchomienia licznych zakladów przemyslowych, co w znacznym stopniu aktywizowalo gospodarke miast Królestwa Polskiego, w nastepstwie reformy uwlaszczeniowej istniejace manufaktury przeksztalcaly sie w fabryki. Ludnosc zydowska, która w kazdym praktycznie miescie Królestwa stanowila znaczna czesc spolecznosci, nie mogla pozostawac na uboczu toczacych sie zmian. Dlatego tez z poczatkiem lat siedemdziesiatych XIX wieku Zydzi przyczynili sie do rozwoju m.in. takich dzialów przemyslu jak: przemysl spozywczy, garbarstwo, produkcja mydla i swiec oraz przemysl mineralny.[8]

Bezspornym jest fakt, ze obecnosc ludnosci zydowskiej w powaznym stopniu wplynela na ozywienie i rozwój zycia gospodarczego, rolniczego regionu bialskopodlaskiego a szczególnie handlu, rzemiosla, uslug i drobnego przemyslu. Zydowscy kupcy i przedsiebiorcy z Bialej Podlaskiej i Miedzyrzeca Podlaskiego jak równiez zydowscy wlasciciele przetwórni rolno-spozywczych w Terespolu nad Bugiem, znani ze slynnych w calej Polsce i na swiecie ogórków kiszonych i konserwowych, prowadzili dobrze rozwiniety handel zagraniczny.[9] W rekach zydowskich znajdowal sie drugi co do wielkosci, po Podlaskiej Wytwórni Samolotów, zaklad pracy w Bialej Podlaskiej-fabryka Raabego - wytwarzajaca sztyfty i kopyta. W 1925 r. zatrudnione w niej byly 133 osoby.[10] Zydowscy kupcy zajmowali sie eksportem drewna i wyrobów z drewna, wspomniana juz fabryka Raabego, ale takze skórek zajeczych i lisich, zboza, wosku i loju. Wsród wyrobów eksportowych z Podlasia dominowala szczecina, której handel do wybuchu II wojny swiatowej wynosil okolo 85 % calego handlu szczecina w Polsce.[11]

Aktywnosc bialskich Zydów w okresie dwudziestolecia miedzywojennego znajdowala takze ujscie w dzialalnosci spóldzielczej. Ciekawym jest fakt, ze nie bylo spóldzielni branzowych, natomiast funkcjonowaly banki spóldzielcze takie jak Kupiecki, Ludowy i Udzialowy. Bank Spóldzielczy Udzialowy zarejestrowany zostal w bialskim sadzie w 1925 roku. W 1932 r. zrzeszal 150 czlonków, a prezesem jego byl kupiec Finkielsztejn. Bank Udzialowy powstaly w 1923 r. w Bialej Podlaskiej liczyl jedynie 34 osoby, ale za to mial filie w Kodniu, Terespolu i Lomazach. Dlugoletnim prezesem Banku byl kupiec Beniamin Klinger. Bank Ludowy zalozony w 1926r. od poczatku lat trzydziestych mial najwiecej czlonków bo 220, to jednak nie wytrzymal najwidoczniej konkurencji z Kupieckim i Udzialowym i zostal w 1932 r. rozwiazany.[12]

Wazna role w zyciu gospodarczym, religijnym, kulturalnym a takze politycznym i administracyjnym odgrywala gmina zydowska a wiec poczatkowo organizacja kahalna majaca szeroka autonomie religijna, spoleczna, polityczna, kulturalna i gospodarcza a nastepnie organizacja tzw. dozorów bozniczych podleglych Ministerstwu Wyznan Religijnych i Oswiecenia Publicznego, którym juz tylko przypadly w udziale funkcje ograniczajace sie do spraw religijno-filantropijnych.[13] W rekach bialskopodlaskiej gminy zydowskiej do wybuchu II wojny swiatowej znajdowala sie nieistniejaca juz dzis synagoga, 4 boznice, 6 domów modlitwy, laznia zwana mykwa, 2 cmentarze, 3 domy mieszkalne, szkola (Talmud-Tora), 7 sklepów, kilka placów i ogrodów. Ponadto gmina administrowala i czesciowo subwencjonowala szpital zydowski, funkcjonujacy obok miejskiego. Stanowil on fundacje w formie zapisu notarialnego Szmula Pizyca z 1905 r. Szpital od 1933 r. mial statut zatwierdzony przez Urzad Wojewódzki i dysponowal dwudziestoma lózkami.[14]

Znajdujaca sie nizej fotografia przedstawia budynek wspomnianej, nieistniejacej obecnie synagogi bedacej wlasnoscia bialskopodlaskiej gminy zydowskiej.

Synagoga zydowska, Biala Podlaska, Szkolny Dwór, ok. 1938 r.[15]

[1] J. Sroka, Slad…, op. cit.

[2] A. Leszczynski, Z dziejów Zydów Podlasia…, op. cit., s. 7.

[3] Ibid.

[4] Jakub Goldberg, Zyd i karczma miejska na Podlasiu w XVIII wieku, Studia Podlaskie, op. cit. s. 28-29.

[5] Stanislaw Jadczak, Biala Podlaska, dzieje miasta i jego zabytki, Lublin 1993, s. 44.

[6] Bronislaw Mikulec, Aktywnosc gospodarcza ludnosci zydowskiej Lublina w latach 1815-1864, Zydzi w Lublinie…, op. cit., s. 67.

[7] Ibid., s. 67-68.

[8] B. Mikulec, Udzial Zydów w rozwoju przemyslu Lublina w latach 1864-1914, Zydzi w Lublinie…, op. cit., s. 82.

[9] J. Sroka, Slad…, op. cit.

[10] Z. Zaporowski, Ludnosc zydowska w Bialej Podlaskiej w latach 1918-1939, Studia Podlaskie, op. cit. s.271.

[11] J. Sroka, Slad…, op. cit.

[12] Z. Zaporowski, Ludnosc zydowska…, op. cit. s.281-282.

[13] R. Kuwalek, Urzedowi rabini lubelskiego Okregu Bozniczego…, op. cit., s. 28

[14] Z. Zaporowski, Ludnosc zydowska…, op. cit., s.272.

[15] Archiwum Regionalne Wojewódskiej Biblioteki Publicznej w Bialej Podlaskiej.